२०६६ कार्तिक १७ - साधना शिविर सञ्चालनको क्रममा यसपटक युरोपमा छँदा नेपाली दैनिकहरूमा प्रधानमन्त्री माधवकुमार नेपालको अभिव्यक्ति पढ्न पाएँ । उहाँले आदरणीय प्रचण्डलाई तपोवनमा गई ध्यान गर्ने सुझाव दिनुभएको रहेछ । यो भनाइका दुई पक्ष हुन सक्छन् । पहिलो हो- राजनीतिक । राजनीतिमा यस्ता घोचपेच चली नै रहन्छन्, जो हामी साधकका लागि विशेष सरोकारको विषय भएन, तर त्यसको अर्को पक्ष छ । सरकार प्रमुखले व्यक्तिको रूपान्तरणका लागि तपोवनलाई सम्झनु र तपोवन जाने सुझाव दिनु तपोवनको स्थापना र विकासमा जीवन अर्पित गर्ने व्यक्तिलाई औधी खुसी लाग्नु स्वाभाविक थियो । म मात्रै होइन, नेपालका ६५ हजार ओशो संन्यासी तथा लाखौंं ओशोका पाठक र प्रेमीका लागि योभन्दा ठूलो सम्मानजनक अर्को अभिव्यक्ति के हुन सक्थ्यो र ? यस अतिरिक्त अध्यात्ममा अभिरूचि राख्ने जोसुकैलाई पनि जनताका लागि निर्णय गर्ने व्यक्तिले केही समय शान्त भई आँखा चिम्लेर आत्मचिन्तन र आत्मशुद्धिमा बिताए उनीहरूको हृदयमा करूणा र विवेकको जन्म हुन्थ्यो । उनीहरूका निर्णय अझ विधायक र सिर्जनात्मक हुने थिए भन्ने इच्छा रहन्छ । त्यही आशाले पनि होला, मैले भेट्ने देश-विदेशका मुर्धन्य बुद्धिजीवीले पनि राजनेताहरूलाई पनि ध्यान गराउनुपर्‍यो भनी सल्लाह दिइरहन्छन् ।

समस्यै-समस्याको भुमरीले घेरिएका प्रधानमन्त्रीलाई तपोवनको याद आउनु र साधनालाई पनि समाधानको विकल्पको रूपमा बुझ्नु एक सुखद र शुभसंकेत हो । यस्तो भावनाले व्यावहारिक रूप लिनपाए देशको शान्ति प्रक्रियामात्र नभई नेपाली राजनीतिको गुणात्मक उध्र्वगमनमा पनि ठूलै सहयोग पुग्ने थियो ।

साधनामा लाग्ने हामीले त जीवनका अनेक समस्याबाट मुक्त हुन व्यक्तिलाई ध्यानमा आमन्त्रण दिनु स्वाभाविकै हो । सर्वमान्य अनुभव के हो भने सारा समस्या उब्जिन्छन्, मनको अचेत अवस्थाबाट । स्वयम्को अस्मिता र अहंकारले गर्दा आफूलाई मात्र सबभन्दा बढी जान्ने, बुझ्ने र श्रेष्ठ मान्नेे मनुष्यको जन्मजात स्वभाव हो । आफूप्रतिको यही भ्रामक ठम्याई नै संसारका सारा विवादको जड हो । त्यसको एकमात्र उपचार मैले आत्मशुद्धि र आध्यात्मिक रूपान्तरणमा मात्र देख्छु, किनभने यसले संसारका सारा समस्याको मूल अहंकारको बोध गराउँछ, अहंकारलाई काँटछाँट गरी आफ्नो सही ठाउँ र आकारमा सीमित गर्छ । मानिस शान्त, स्वस्थ र विनम्र बन्छ । यसले 'मेरै गोरुको बाह्रै टक्का' नभनी अरूको विचार र परिस्थितिलाई पनि राम्रोसँग बुझ्ने, सम्मान गर्ने र आफ्ना कमी-कमजोरीलाई पनि हेर्ने र आवश्यक परेमा आफ्नै धारणामा पनि समयानुकूल परिमार्जित गर्ने अन्तर्दृष्टि प्रदान गर्छ ।

सन्त कवीरका यी पद स्वाध्यायका यस्तै अन्तदर्ृष्टिबाट जन्मेका हुन् ।

बुरा जो खोजन मै चला, बुरा न मिलिया कोय ।

जो दिल देखा आपना, मुझसा बुरा न कोय ।

-म संसारमा नराम्रो मान्छे खोज्न हिँडेँ, नराम्रो

कहीं भेटिन । जब मैले आफूभित्र हेरेँ, मभन्दा नराम्रो कोही देखिन ।)

कवीरको यो अभिव्यक्ति प्रत्येक इमानदार आध्यात्मिक साधकको पनि अनुभव हो । जो व्यक्ति एकान्तमा बसेर शान्तभावले अन्तरअवलोकन गर्छ, उसले मात्र आफ्ना कमी-कमजोरी र अपूर्णताहरू देख्न सक्छ । यही आत्मविश्लेषण नै साधना हो । यस्तो अन्तरमनन गर्ने व्यक्तिले अर्काको दोषैदोष मात्रै नदेखी आफ्ना दोष पनि देख्न थाल्छ । यस्तै स्वस्थ मनले मात्र संसारलाई यथार्थगत रूपमा देख्न सक्छ र संसारका धेरै कलह स्वतः शान्त हुन्छन् ।

साधारणतः सामान्य व्यक्तिसँग आत्मविश्लेषण गर्ने न क्षमता हुन्छ, न समझ, न वातावरण न मार्गदर्शन । त्यस्तो लाचार व्यक्तिले जब अरूको विश्लेषण गर्न थाल्छ, आफ्नै दोषी मनले अरूको दोषैदोषमात्र देख्न थाल्छ । त्यसैले अध्यात्मको ठम्याई यो छ कि यो संसार एक प्रक्षेपण हो । यहाँ हामी आफ्नै विचार र धारणाहरूलाई अरूमाथि प्रक्षेपित गरेर हेर्ने गर्छौं । त्यसकारण हामी सबै एउटै संसारमा बस्दैनौं । सबको आ-आफ्नो कल्पनाको निजी संसार छ । एउटै छानोमुनि बसे पनि हामी साना-साना आफ्नै पर्खाल बनाएर बसेका हुन्छौंं । एउटै पार्टी र सिद्धान्तमा हिँड्नेहरूका पनि आ-आफ्नै गुट र उपगुटहरू हुन्छन् । जति मन छन्, त्यति नै संसार । 

यस्तै अनुभूतिबाट भगवान महावीरले अनेकान्तवाद वा स्यातवादको सिद्धान्त प्रतिपादित गरेका छन् । अनेकान्तवादले भन्छ, यो जगतमा कुनै पनि विचार, सिद्धान्त या व्यक्ति पूर्ण हुन सक्दैन । सबै विचार आफैंमा अपूर्ण हुन्छन्, त्यसका विपरीत सिद्धान्तमा पनि सत्यको केही अंश हुन्छ । नराम्रादेखि नराम्रा व्यक्तिका पनि राम्रा पक्ष हुन्छन् र राम्रादेखि राम्रा व्यक्तिका पनि केही कमी-कमजोरी हुन्छन् । यो मानव स्वभावजन्य कुरा हो । संसारमा कुनै पनि चिज पूर्ण दोषरहित र पूर्ण दोषी हुन सक्दैन ।

महात्मा गान्धीकी आमा पुतलीबाई कवीरपन्थी थिइन् र गान्धी हुर्केका गुजरातमा जैन धर्मको गहिरो प्रभाव छ । त्यसैले गान्धीमाथि कवीर र महावीरको स्पष्ट प्रभाव देख्न सकिन्छ । यसैबाट प्रेरित भएर गान्धीजीले राजनीतिको आध्यात्मीकरणको कठिन प्रयास गरे । उनको स्पष्ट विचार के हो भने लक्ष्यमात्र पवित्र भएर हुँदैन, लक्ष्य प्राप्ति गर्ने साधन पनि पवित्र हुनुपर्छ । घरलाई कालो रंगले पोत्दै एकदिन यो घर सेतो भएर टल्किन्छ भन्ने कल्पना गर्नु सत्यलाई वस्तुगत रूपले नबुझी एक भ्रामक स्वप्न खडा गर्नु हो । बन्दुकबाट शान्ति आउँछ भन्नु यस्तै कल्पना हो । बन्दुक उठाएर क्षणिक रूपमा कसैलाई तर्साउन त सकिएला, तर उसको अत्यान्तिक रूपान्तरण भने कहिल्यै गर्न सकिँदैन । बन्दुकको खतरा र व्यर्थता गान्धीजीले देखेका मात्रै होइनन्, त्यसको विकल्पको प्रयोग सफल गरेर पनि देखाइदिए । आफ्नो निष्ठामा उनी सधैं अडिग रहे र संसारको सबैभन्दा शक्तिशाली राष्ट्रलाई प्रेम र अहिंसाको अस्त्रले पराजित गरिदिए । विश्वको अगाडि एक नयाँ दृष्टान्त प्रस्तुत गरे । यो दृष्टान्त आज पनि जीवितै छ, आजको परिस्थितिमा हाम्रालागि अझ सान्दर्भिक देखिन्छ ।     

महात्मा गान्धी हप्तामा एकदिन मौन बस्दथे र आत्मशुद्धिका लागि उपवास, भजन-कीर्तन र स्वाध्याय गरिरहन्थे । उनको हरेक प्रवचन प्रार्थनाबाट सुरु हुन्थ्यो र कीर्तनमा समाप्त हुन्थ्यो । महात्मा गान्धी व्यक्तित्व कलाको हिसाबले राम्रो वक्ता थिएनन्, तापनि उनको इमानदारी र सत्यको शक्तिले उनका प्रत्येक शब्द मानिसको हृदयमा प्रवेश गर्थे । उनका साधारणजस्ता देखिने अभिव्यक्ति पनि सम्पूर्ण राष्ट्रकै अभिव्यक्ति बन्थ्यो । यसको विपरीत शब्द समायोजनमा पारङ्गत उत्तेजक भाषण गर्ने हाम्रा नेताका अभिव्यक्तिले कसैको हृदय छुँदैन । बरु सुन्नेहरूलाई ती शब्दको खोक्रोपन र त्यसको पृष्ठमूभिमा लुकेको स्वार्थले तिक्तबोध मात्र गराउँछ ।

विलक्षण प्रतिभा जे. कृष्णमूर्ति भन्ने गर्थे, मानिसले आफ्नो सामान्य रूटिनबाट हटेर केही समय आफ्नो परिमार्जनका लागि निकाल्नुपर्छ । छुट्टै शान्त र आध्यात्मिक परिवेशमा, प्रकृतिको सान्निध्यमा, संगीतमा, अध्ययनमा, ध्यान र आत्मचिन्तनमा समय बिताउनुपर्छ । नत्र उसका सबै क्रियाकलाप यान्त्रिक हुन जान्छन् । प्रत्येक दिन एउटै खाले मानिसहरूबाट घेरिएर एउटै माहोलमा बस्ने, त्यही त्यही कुरा बारम्बार सुन्ने र गर्ने बानीले मनुष्यको मन विस्तारै समवेदनहीन, जड र असिर्जनात्मक बन्दै जान्छ । त्यसकारण कृष्णमूर्ति आफ्ना आश्रमहरूलाई रिटि्रट सेन्टर भन्ने गर्थे ।

प्रत्येक वर्ष कृष्णमूर्ति भारत आउँदा नेहरू परिवारले उनलाई बोलाएर बढो समादरले आतिथ्य गथ्र्यो र उनका कुरा बडो आदरपूर्वक र महत्त्व दिएर सुन्थ्यो । जटिल परिस्थितिबाट गुजि्ररहेको भारतको सत्ता चलाउने यी परिवारका सदस्यहरू आनन्दमयी मां, कृष्णमूर्ति, ओशो, साईबाबालाई समादरपूर्वक भेट्थे तथा रमण र अरविन्दो आश्रमको भ्रमण गर्थे । यस्तै आध्यात्मिक व्यक्तिहरूको सल्लाहअनुसार उनीहरू सरकार प्रमुखको जटिल कार्यव्यस्थताबाट समय निकाली रिटि्रटमा जाने उनीहरूको परम्परा थियो । गान्धीलाई सम्भिmने हो भने भारतीय स्वतन्त्र संग्रामका बेला जब कंग्रेसका नेताहरूमा ठूलो विवाद उठथ्यो, गान्धीजीले उनीहरूलाई केही दिन रमण आश्रम या अरविन्दो आश्रममा गएर बस्ने सल्लाह दिन्थे । संसारका सबै महत्त्वपूर्ण व्यक्तिहरूले कुनै र कुनै रूपले आफू यान्त्रिक हुनबाट जोगिन आफ्ना दैनिक कार्यतालिकाबाट हटेर विश्राममा जाने गर्छन् । यसबाट उनीहरूले केही गुमाउँदैनन्, पछि अझ बरु उत्साह, शान्त मन, स्वस्थ शरीर, सिर्जनात्मकता र नयाँ दृष्टिले भरिएर फर्किन्छन् ।

दुर्भाग्यवश, हाम्रा देशका मुर्धन्य व्यक्तिहरूमा विश्राम लिने यस्तो संस्कृति विकास हुन सकेन । राजनीतिको महत्त्वपूर्ण स्थितिमा पुगेका व्यक्तिगत रूपले मैले चिनेका मेरा मित्रहरूको जीवनचर्या मैले नजिकबाट देख्ने मौका पाएको छु । देश र जनताका लागि जीवनका महत्त्वपूर्ण कालखण्ड उनीहरूले संघर्ष र त्यागमा उत्सर्ग गरे । तर एउटा ओहदामा पुगेपछि एक स्वार्थी, महत्त्वाकांक्षी र लोभीहरूको जमातले उनीहरूलाई केन्द्र बनाएर घेरेपछि जुन जनताका लागि उनीहरू त्यहाँ पुग्ो, त्यही जनताबाट उनीहरू टाढिएको स्थिति देखिन्छ । 

 सानातिना सोर्स-सिफारिसदेखि नियुक्तिका लागि आउने, दिनरात स्तुतिगान गरेर आफ्नै स्वार्थपूर्तिका लागि यथार्थबाट टाढा पुरयाइदिने भाटहरू र प्राप्त पद जोगाउन निरन्तर गरिरहनुपर्ने दाउपेच र सम्झौताहरूले गर्दा उनीहरूसँग नयाँ चिन्तन पैदा हुने पृष्ठभूमिकै अभाव हुन जान्छ । अत्यधिक मनोवैज्ञानिक असुरक्षा र तनावले पनि उनीहरूलाई गाँजिरहेको

हुन्छ । यस्तो असुरक्षाबाट बच्न कि त धन संग्रह गर्नुपर्‍यो, कि रक्सीको शरणमा जानुपर्‍यो । यस्तो प्रवृत्तिले क्षणिक सुरक्षा र निकासको भान त देला, तर वास्तविक समस्या झन् जटिल हँुदै जान्छन् ।  

समाजका विविध क्षेत्रका निणर्ायक व्यक्तित्वहरूले आफ्नो दैनिक रूटिनमा केही समय निकाली तपोवनजस्तो प्राकृतिक र आध्यात्मिक स्थलमा बीचबीचमा आई केही दिन स्वाध्याय, साधना र विश्राममा बिताउनुभयो भने उहाँहरूको जीवनमा नयाँ चिन्तनको पृष्ठमूमि बन्ने थियो । व्यक्तित्वमा एक विधायक परिवर्तन पक्कै आउने थियो उहाँहरू अझ

समवेदनशील बन्नुहुन्थ्यो । यसबाट उहाँहरूले गर्ने निर्णयहरू अझ लोककल्याणकारी र सिर्जनात्मक

हुने थिए ।

osho@tapoban.com