काङ्ग्रेस-एमालेका विकल्प

दयालबहादुर शाही

मति, गति र सरस्वतीले विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला, गणेशमान सिंह, कृष्णप्रसाद भट्टर्राई, मनमोहन अधिकारी र मदन भण्डारीले नेपाली जनताको हृदय पगाल्दै नेपाली काङ्ग्रेस र नेकपा एमालेलाई मूलधारको पार्टर्ीी रूपमा स्थापित गर्नुभएको थियो । उहा“हरूले विचार, जनाधार र सदाचारका हिसाबले यी दर्ुइ पार्टर्ीीई श्रेष्ठ र सम्भावनायुक्त बनाउनमै आफ्नो जीवनको सम्पर्ूण्ा ऊर्जा खर्चिनुभयो । तर, पछिल्ला १५ वर्षा उहा“का उत्तराधिकारीहरूद्वारा यी पार्टर्ीी थप आकर्षा र ऊर्जा थप्ने काम हुन सकेन । जनताको दिलमा बस्न नसक्दा यी पार्टर्ीी संविधानसभा निर्वाचनमा पराजित भए ।

अग्रजहरूका आ“सु सुक्दैनन्, बरु सुनामीमा परण्िात हुन्छन् । निर्वाचन परण्िाामले त्यस्तै देखाएको छ । आफ्नो पराजयका अनेकौ“ कारणका थुप्रो उधिनिरहेका काङ्ग्रेस र एमालेजनले यो श्रीहीन अवस्थाको दर्ुलभ कारण गणेशमान सिंह, कृष्णप्रसाद भट्टर्राई र मनमोहन अधिकारीका आ“सु हुन् भनी अझै स्वीकारेका छैनन् । २०४६ सालमा गणेशमानले देखाएको त्याग, देशलाई लिकमा हि“डाउन ०५१ सालमा प्रधानमन्त्रीको हैसियतले मनमोहन अधिकारीले गरेको पहलकदमी र ०५६ सालमा कृष्णप्रसाद भट्टर्राईले बहुमतसहितको काङ्ग्रेस सरकारलाई प्रदान गरेको नेतृत्व महत्त्वपर्ूण्ा थिए । वयोवृद्ध नेताद्वय अधिकारी र भट्टर्राई सत्ता परविर्तनको खेलका सिकार भए । उनीहरू आफ्नो नाति पुस्तास“ग विवेक प्रयोगको याचना गर्दा गोहीको जुनी ग्रहण गरसिकेका तत्कालीन माननीय सांसदहरूका आ“खा त रसाए तर हृदय पग्लिएन । सत्पात्रहरूलाई सत्ताच्यूत गर्ने माननीयहरूको त्यतिबेलाको दर्ुर्बुद्धि नै अहिले आफ्नै खुट्टा छेक्ने बञ्चरो भयो ।

०५३ सालमा भारतमा १३ दिन मात्र प्रधानमन्त्री हुने अवसर पाएका अटलविहारी बाजपेयीका सहकर्मीहरू आफ्नो संसदीय दलका नेतालाई सडकमा छोडी गठबन्धन सरकारमा सामेल भएर घा“स चर्न जाने हतारो गर्ने स्वा“ठ र विवेकहीन भएर आएनन् । बरु उनको भारतीय जनता पार्टर्ीीर्ैय गरेर बस्यो र पछि जनताको र्समर्थनले बहुमत प्राप्त गरी सरकारमा गयो । र, पा“च वर्षम्म स्थिर सरकार प्रदान गर्न सफल भयोे । ठीक उल्टो नेकपा एमाले भने सांसद खरदिबिक्री, अविश्वास प्रस्ताव र सरकार परविर्तनका खेलमा अलमलियो । ०५४ सालमा लोकेन्द्रबहादुर चन्दको नेतृत्वमा सरकारमा सामेल भई स्थानीय निर्वाचनमा पाएको सफलता पनि थेग्न सकेन, विभाजित हुन पुग्यो  । यसले गर्दा मनमोहन अधिकारीलाई पुनः प्रधानमन्त्रीका रूपमा देख्ने नेपाली जनताको चाहना टरेर गयो ।

उता कृष्णप्रसाद भट्टर्राईलाई भावी प्रधानमन्त्रीका रूपमा प्रस्तुत गरी पा“च वर्षम्म स्थायी सरकार दिने सङ्कल्पका कारण काङ्ग्रेसले बहुमत पायो तर सङ्कल्प व्यवहारमा बदलिएन । अनि, ०५४ मा पाएको सफलताले एमालेको अधोगति सुरु भएजस्तै ०५६ मा प्राप्त सफलता नै नेपाली काङ्ग्रेसको अधोगतिको आधार बन्यो । भट्टर्राई र अधिकारीरूपी सुनकुखुरीका गला रेट्ने रक्तहीन कोतपर्व उचित होइन भन्ने विवेक काङ्ग्रेस र एमालेको वर्तमान नेतृत्वमा देखिएन । आफ्नो सिङ्गो जीवन राष्ट्रलाई समर्पित गरेका तिनैका आ“सु आज सुनामीमा रूपान्तरण हुनाले नै काङ्ग्रेस र एमाले यसरी पछारएिका हुन् । प्रजातन्त्रको मसिहा ठान्ने काङ्ग्रेस मासिने हालतमा पुग्नु र वाम आन्दोलनको मूलप्रवाह भनी नथाक्ने एमाले नेताहरूमा भ“गालो भनिएको माओवादीमा मिसिन खुट्टा उचाल्ने प्रतिस्पर्धा सुरु हुने आधार खडा हुनु भनेको त्याग र आ“सुको महत्त्व नबुझ्दाको परण्िााम हो ।

गणेशमान सिंहले ०४६ सालको जनआन्दोलनको सफलतापछि प्रधानमन्त्री हुन पाएको अवसर कृष्णप्रसाद भट्टर्राईलाई प्रदान गरेर त्यागको उच्चतम नमुना प्रस्तुत गर्नुभएको थियो । मदन भण्डारीले ०१७ सालदेखिका काङ्ग्रेस र कम्युनिस्टबीचको कटुता समाप्त गर्दै काङ्गे्रसस“ग सहकार्य गर्नुभयो । अनि, बहुदलीय जनवादको जगमा उभिएर उहा“ ४१ वर्षो उमेरमा नै नेपालको राजनीतिमा प्रभावशाली रूपमा स्थापित हुनुभयो । बीपी, गणेशमान र कृष्णप्रसादले सयौ“ मार र हन्डर सहेर निर्माण गरेको पार्टर्ीीेपाली काङ्ग्रेसलाई गिरजिाप्रसाद कोइरालाको असावधानी र अदूरदर्शिताले यतिबेला माओवादीबाट प्राणरक्षाको भीख माग्नुपर्ने हालतमा पुर्‍याएको छ । सन् १९९० को दशकमा सुकिसकेको विश्व वामपन्थी आन्दोलनलाई जनताको बहुदलीय जनवादरूपी सञ्जीवनी बुटी प्रदान गर्ने मदन र मनमोहनको पार्टर्ीीेकपा एमाले माधवकुमार नेपालको नेतृत्वकालको अन्त्यतिर आइपुग्दा सम्पर्ूण्ा सम्भावना गुमाएर गर्भपतन भएकी आमाको हालतमा पुगेर उल्टै ओठतालु सुकेको अवस्थामा छ ।

शक्ति पृथकीकरणको सिद्धान्तसहितको जनवाद, मानव अधिकारको रक्षा, संविधानको सर्वोच्चता, कानुनी राज्य, आवधिक निर्वाचन, बहुदलीयता, संवैधानिक प्रतिपक्ष, वर्ग रहेसम्म वर्गीय हितको पक्षपोषण गर्ने राजनीतिक शक्तिमाथिको निषेधकारी गतिविधिको अन्त्यको सुनिश्चितता मदन भण्डारीले विश्व वामपन्थी आन्दोलनलाई दिएको वैचारकि योगदान हो । तर, यस वास्तविकतालाई एमाले नेतृत्वले स्वीकार गर्न सकेन, न त पद त्याग गर्न प्राण छोड्नभन्दा गाह्रो ठान्ने प्रवृत्तिबाट मुक्त नै हुन सक्यो । अब एमालेको युवापुस्ताले वैचारकि नेतृत्वको अभावले ग्रस्त भई थला परेको पार्टर्ीीे क्रन्दनलाई बुझ्नर्ुपर्दछ । यसो गर्दा मात्र खहरे भनिएको माओवादीसामु एमालेलाई वास्तवमा महानदी सावित गराउन सकिनेछ ।

बीपी र मदनका अनुयायीहरूले काङ्ग्रेस र एमालेलाई जीवन्त बनाउन अविचलित रूपमा पहलकदमी गर्नुपर्दछ । माओवादीले चुनाव जिते पनि राजनीति हारेको छ । एमाले र काङ्ग्रेसले चुनाव हारे पनि राजनीति जितेका छन् । चुनाव त द्वितीय विश्वयुद्धमा बेलायतलाई जिताएका विन्स्टन चर्चिलको पार्टर्ीी पनि हारेको थियो  । मूल कुरा जरा कसका बलिया छन् भन्ने हो । काङ्ग्रेस र एमालेका जरा सतिसालका जस्ता जब्बर छन् र माओवादीका उत्तीसका जस्ता निर्बल  । त्यसैले काङ्ग्रेस र एमालेको युवापुस्ताले बुद्धि पुर्‍याउने हो भने अहिलेको धक्कालाई अस्थायी बनाउन सकिने दरलिा आधारहरू छन् ।

स्वच्छ छविको ढाल र वैचारकि सङ्र्घष्ाको तरबारले सुसज्जित नया“ नेतृत्वको कति धेरै खा“चो छ भन्ने दृष्टान्त गुल्मी-२ बाट एमालेका विजयी उम्मेदवार प्रदीप ज्ञवाली र निकटतम् प्रतिद्वन्द्वी काङ्ग्रेसका युवा नेता चन्द्र भण्डारीले पाएको उल्लेख्य मत र माओवादीको दयालाग्दो हविगत हो । माओवादीको आगोले ढुङ्गैढुङ्गासमेत पगालेको कालीकोटको नाकैअगाडि बाजुराबाट काङ्ग्रेसका विजयी उम्मेदवार देवराज जोशी र एमाले उम्मेदवार कर्ण्र्ााादुर थापाले पाएको भारी मतका सामु माओवादीले पाएको करबि पा“च हजार कम मतले समेत काङ्ग्रेस, एमाले र माओवादीको वास्तविक हैसियत, आकार र भविष्य आ“क्न सकिन्छ  । यसैले दाबीका साथ भन्न सकिन्छ, नेपाली काङ्ग्रेस र एमालेलाई पुनः जनताको भरपर्दो पार्टर्ीी रूपान्तरण गर्न युवापुस्ताले विवेक र साहस देखाएमा यो अवस्था उल्टिन समय लाग्ने छैन । त्यसैले प्रेममा असफल प्रेमीले विक्षिप्त हु“दै चिनेका चौतारामाथि बसेकी जौमती, नौलो प्रीति मैले लाइन“, पुरानै रहु“ कति - भनेझै“ अब एमाले र काङ्ग्रेसस“ग आत्ममन्थन गर्दै जनताको साथ र काखको महत्त्व बुझ्नुको विकल्प छैन ।

नेपाली काङ्ग्रेसले सत्तँ र भत्तँभन्दा देश र जनताका लागि आफूलाई समर्पित गर्नुछ तर त्यसको निम्ति कोठे राजनीतिमै अल्भिmयो भने आगामी चुनावी परण्िाामहरू झन् दयनीय हुन सक्छन् । तर्सथ, काङ्ग्रेसमा कर्ुर्सर्ीीे परविर्तन होइन, समग्र पार्टर्ीीे संरचना, नीति र नेतृत्वमा आमूल परविर्तन आवश्यक छ । पार्टर्ीी यावत् निकायहरूमा पारदर्शी र लोकतान्त्रिक पद्धति अनुसार नया“ संस्कारको विकास हुनु जरुरी छ । २१औ“ शताब्दीमा पार्टर्ीी देश चलाउन सोही अनुसारको सोच, रणनीति र कार्यक्रमहरू चाहिन्छ । अन्यथा जनताले किन भोट हाल्ने ?