आ“खा विशेषज्ञका रुपमा आफ्नो जीवनको पर्ूवार्द्ध चिकित्सा पेसामा बिताएका सशाङ्क कोइराला पर्ूण्ाकालीन राजनीतिमा प्रवेश गरेको पुग-नपुग पा“च वर्षभयो । यस अवधिमा उहा“लाई सफलताले साथ छोडेको छैन । नेपाली काङ्ग्रेसका संस्थापक नेता बीपी कोइरालाका कान्छा छोरा सशाङ्कलाई पहिलो सफलता पार्टर्ीीेन्द्रीय सदस्यको निर्वाचन जितेर प्राप्त भयो भने दोस्रो जित भर्खरै सम्पन्न संविधानसभा निर्वाचनमा जनताबाट चुनिएर । निर्वाचनमा आफ्नो पार्टर्ीीे पर््रदर्शन निराशाजनक भएकामा हारका कारणहरु विश्लेषण हुनुपर्ने धारणा राख्ने उहा“स“ग पार्टर्ीीई जीवन्त र चुस्त बनाउने योजना पनि छन् । भन्नुहुन्छ, "म पार्टर्ीी युवाहरुलाई अगाडि आउने वातावरण बनाउनका लागि काम गर्छर्ुु" प्रस्तुत छ, सशाङ्कस“ग प्रशान्त अर्यालको संवाद ः

चुनाव जितेपछि कस्तो अनुभव गर्दै हुनुहुन्छ -

चुनाव त जितियो तर भनिन्छ नि 'वन द ब्याटल बट लस्ट द वार' -द्वन्द्व जितियो तर युद्ध हारयिो) । नेपाली काङ्ग्रेसको पराजय भयो, मैले मात्रै जितेर महत्त्व रह“दैन । हाम्रा धेरै उम्मेदवारहरू धेरै कारणले हारे । हामी समयको कमीले गर्दा पनि तयारीका साथ जान सकेनौ“ । युवाहरूलाई परचिालित गर्न सकेनौ“ । हाम्रा भ्रातृसङ्गठनहरू पनि धैरै कमजोर देखिए । पार्टर्ीीङ्गठनमा पनि कमजोरी देखियो  । अरू कमजोरीहरू पनि छन् ।

तर, अहिले पनि नेपाली काङ्ग्रेस धेरै शक्तिशाली पार्टर्ीीो  । यसको विचार र आदर्शलाई मान्नेहरू धेरै छन् । दर्ुइ वर्षछि हुने चुनावमा पार्टर्ीी धेरै सिट जित्ने गरी अब हामी तयारी गर्र्छौं  । हामीले धेरै काम गर्न बा“की नै छ । जस्तो- सङ्गठनलाई चुस्त बनाउने र जनतासमक्ष जाने । यो आठ-नौ वर्षा बीचमा हामी धेरै पृथक् थियौ“ जनताबाट । माओवादीहरूले डर र त्रास पनि देखाए । अनि, जनताले परविर्तन पनि खोजेका हुन्, यसलाई स्वीकार्नुपर्छ ।

जनताले किन खोजे त यो परिवर्तन, तपार्इंको विश्लेषण के छ -

माओवादी द्वन्द्वका दौरान धेरैको ज्यान गयो, त्यत्तिकै विस्थापित पनि भए । युवाहरू पलायन हुने क्रम बढ्यो । जनतालाई के लाग्यो भने दलहरू वा अरू कसैको सरकारले द्वन्द्वको समाधान दिन सकेनन्  । तर, शान्तिका लागि गिरजिाबाबु -गिरजिाप्रसाद कोइराला)को नेतृत्वमा पहल भयो, यसको श्रेय उहा“लाई जान्छ । जनतालाई माओवादी मूलधारमा आए स्थायी शान्ति कायम हुन्छ भन्ने लाग्यो, यो नै परविर्तनको पक्ष थियो ।

तर, चुनावी परिणामले त परिवर्तनको जस काङ्ग्रेसलाई दिएन नि -

हाम्रो पनि कमीकमजोरी यसमा देखियो । फेर िपार्टर्ीीकीकरण पनि हर्ेनमा मात्रै भएको रहेछ, भित्रभित्रै एक भएको रहेनछ । टा“सिएको मात्रै हो, हृदयले एक भएको देखिएन । युवावर्गलाई सम्बोधन गर्न सकिएन । स्थानीय नेता जनतासमक्ष जान सकेनन् । काङ्ग्रेसको विचार र आदर्शलाई जनतामा लान सकिएन । यी सब कारणले पराजय बेहोर्नुपर्‍यो  ।

तपाईं आफै“ पनि पार्टर्ीीेन्द्रीय समितिमा हुनुहुन्छ, पराजयका लागि पार्टर्ीीेतृत्वको जिम्मेवारी कति ठान्नुहुन्छ -

जिम्मेवारी त लिनर्ुपर्छ । यसो यसो भयो भन्ने कारणहरू देखाएर हारेको भन्न मिल्दैन । गिरजिाबाबुले पनि जिम्मेवारी लिइसक्नुभएको छ । उहा“ स्वयम्ले 'पराजय तिमीहरूको मात्र होइन, मेरो पनि भएको छ' भनेर भनिसक्नुभएको छ ।

तर, मुखले भन्ने कुरा एउटा अनि व्यवहारमा देखाउने कुरा अर्कै भएन र -

व्यवहारमा के देखाउनुपर्ने - गिरजिाबाबुले तुरुन्तै राजीनामा गर्नुपर्ने हो कि -

सुशील कोइरालाकै राजीनामा मात्रै स्वीकृत गरिदिएको भए पनि त हुन्थ्यो नि, किन नगरेको -

ठीक हो, सुशील कोइरालाले राम्रो भावनाले नै राजीनामा दिनुभएको हो । तर, अहिले पार्टर्ीी लागि असहज परििस्थति छ । गिरजिाबाबुले नै राजीनामा गर्दा पार्टर्ीी एक किसिमको रत्तिmता हुनसक्ने सम्भावना छ । किनभने, भर्खरै चुनाव सकिएको छ । गिरजिाबाबुले आउ“दा दिनमा नेतृत्व हस्तान्तरण गर्नुहुनेछ । उहा“ले पनि यो मनस्थिति बनाइसक्नुभएको छ ।

गिरिजाप्रसादपछि को त पार्टर्ीीे नेतृत्व गर्ने -

अहिलेको अवस्थामा गिरजिाबाबुको विकल्प छैन । कारण के भने उहा“ नै यस्तो व्यक्ति हो, जसले बन्दुक उठाएका माओवादीलाई मूलधारमा ल्याउने कामको नेतृत्व गर्नुभो, आगामी दिनमा पनि उनीहरूलाई सघाउन उहा“को आवश्यकता छ । तर्सथ, अहिले नै उहा“ले 'सम्पर्ूण्ा राजनीति छाडेर विश्राम गर्छर्ुुभन्ने अवस्था छैन । नेपाली काङ्ग्रेसभित्र विश्वासको खा“चो छ । पार्टर्ीीार्यकर्ताहरू 'गिरजिाबाबु त हुनैपर्‍यो, विश्रामकै कुरा हो भने त उहा“ले समानुपातिकबाट पनि आउनुनपर्ने थियो' भन्छन् । त्यसकारण अहिले पनि उहा“को खा“चो छ ।

राज्यको पुनःसंरचना अनि चुनावी परिणामपछि दलहरूमा पनि पुनःसंरचनाको कुरा चलिरहेको छ । तर, काङ्ग्रेसभित्र त्यस्तो सम्भावना वा लक्षण देखि“दैन, किन होला -

त्यस्तो भन्न मिल्दैन, अहिले पनि धेरै छलफल भइरहेछ यस विषयमा  । पुरानो संरचनामा परविर्तनका धेरै कुराहरू आइरहेका छन् । पार्टर्ीीई निकास दिन छिटोभन्दा छिटो महाधिवेशन बोलाउनुपर्ने चाहना धेरै केन्द्रीय सदस्यहरूको रहेको छ । त्यही अनुरूप नै पार्टर्ीीत्र परविर्तन आउ“छ भन्ने लाग्छ ।

तपाईंहरूस“ग पार्टर्ीीे पुनःसंरचना र परिवर्तनका कार्ययोजना वा एजेन्डा के-के छन् -

महाधिवेशन नहु“दै अहिले नै यो गर्र्छौं, त्यो गछौर्ं भन्नु उचित हु“दैन । तर पनि धेरै परविर्तन हुनर्ुपर्छ । जस्तो- महासमितिका सदस्य हुन पनि १५-२० हजार व्यक्तिहरूबाट चुनिनुपर्ने हो । त्यसका लागि त एउटा खाका तयार हुनुपर्‍यो, छलफल हुनुपर्‍यो । हामीले प्रारम्भ गरेका छौ“ तर सबै कुरा एकैदिनमा हु“दैनन् ।

चुनावको परिणामपछि कार्यकर्ताहरूले पार्टर्ीी परिवर्तनको अपेक्षा गरेका थिए तर पछिल्ला गतिविधि खासगरी समानुपातिकतर्फो नामावली चयनबाट उनीहरू निराश देखिएका छन् नि -

यसमा त म पनि दुःख प्रकट गर्छर्ुु पार्टर्ीीक भइसकेपछि पनि ६०-४० को अनुपातका कुरा आए, जो नआउनुपर्ने थियो । यो दर्ुभाग्य हो । त्यसले गर्दा पार्टर्ीी अहिले पनि खिचातानी छ । आउ“दा दिनमा युवाहरूलाई पर्ूण्ा परचिालित गरेर पार्टर्ीी परविर्तन ल्याउनुपर्ने आवश्यकता छ । त्यसका लागि मलगायतका साथीहरूले काम गर्नेछौ“ ।

समानुपातिकतर्फव्यक्तिहरूको चयनका लागि केन्द्रीय समितिले केही आधारहरू तय गरेको थियो । जस्तो- हारेका क्षेत्रबाट र युवा वर्गलाई दिनर्ुपर्छ भन्ने थियो । तर, ६०-४० ले गर्दा त्यो पनि हुनसकेन । परविर्तनका पक्षमा उभिएको मानिस ह“ु म । मलाई नेपाली काङ्ग्रेसभित्र परविर्तन चाहिन्छ, पार्टर्ीीेतृत्वमा परविर्तन चाहिन्छ । नेतृत्व भनेर गिरजिाप्रसाद कोइराला मात्र होइन कि युवा पि“ढी र राम्रो मान्छेका लागि कसरी 'प्लेटर्फम' बनाउने र बूढापाकालाई कसरी सम्मान गर्ने भनेर विचार पुर्‍याउनर्ुपर्छ अब ।

के यसपटकको निर्वाचनमा भएको पराजयबाट कोइराला परिवारलाई जनताले नस्वीकारेको भन्ने अर्थ लगाउन सकिन्छ -

रगतले मात्र परविार हुन्छ भने त्यही हिसाबले कुरा गर्नुपर्‍यो, होइन भने मेरो परविार त एकदम ठूलो छ । बनारसमा बस्दाखेरकिो हो मेरो परविार । भीमबहादुर तामाङ, दिलबहादुर र्घर्ती, बलदेव मजगैया“ मेरो परविारका सदस्य हुन् । म रगतको नातामा विश्वास गर्दिन“  । अर्को पक्ष के छ भने परविारका सदस्य चुनाव हारे भन्दैमा राजनीति समाप्त हु“दैन । इन्दिरा गान्धीले पनि त हारेर जितेको हो । राजनीतिमा हारजित भई नै रहन्छ ।

कोइराला परविारको कुरा गर्नुहुन्छ भने हाम्रो ठूलो धरोहर छ, कृष्णप्रसाद कोइरालादेखिको । त्यसलाई बचाउन हामी सबै एक भएर जान्छौ“, एउटै स्वर हुन्छ हाम्रो । पारविारकि धरोहर एक ठाउ“मा छ भने राजनीति अर्को ठाउ“मा । त्यसकारण पनि हाम्रो दायित्व झन् ठूलो छ । त्यसैले हार्नेबित्तिकै कसैको राजनीति समाप्त हु“दैन  ।

परिवारका अरूले हारेको र आफूले मात्र जितेको अवस्थामा मनोबल उच्च भएजस्तो लागेको छैन -

होइन, मेरो मनोबल पहिलेदेखि नै उच्च छ । त्यो किन भने हाम्रो पार्टर्ीीे विचार जति राम्रो अरू कुनै पार्टर्ीीे छैन ।

तर, माओवादीकै विचारमा समाहित भएर गणतन्त्र, सङ्घीयता र संविधानसभासम्म आउनुभएको होइन र -

हामी माओवादीको विचारमा समाहित भएका छैनौ“, यो त मिडियाले गलत किसिमले प्रचार गरेको हो । बीपी कोइरालाले ६० वर्षहिले नै गणतन्त्रको कुरा उठाउनुभएको हो ।

धेरै ढिलो गरेर गणतन्त्रमा जानुभो, निर्ण्र्ाागर्न धेरै गाह्रो भएको होइन -

राजनीतिक परविर्तन नै त्यही किसिमले भयो नि त †

फरक प्रसङ्ग, काङ्ग्रेस पार्टर्ीीरकारमा जानुहुन्छ कि हु“दैन -

नेपाली काङ्ग्रेस सत्तामा जानु हु“दैन । माओवादीहरूलाई सरकार चलाउन दिनर्ुपर्छ । हामी संविधान बनाउनका लागि चुनिएर आएको हो, त्यसैले हाम्रो पहिलो दायित्व संविधान बनाउने हो । हामीले संविधान बनाउ“दा गम्भीर र संवेदनशील भएर सहयोग गर्नुपर्छ ।

हामीले पहिले त पराजयको कारण खोज्नर्ुपर्छ । किनभने, दर्ुइ वर्षछि आमचुनाव हुन्छ नै । त्यसका लागि पनि हामीले बाहिरै बसेर सङ्गठनलाई मजबुत पार्नुपर्छ ।

उसो भए माओवादीलाई सरकार बनाउन

दिने -

नेपाली काङ्ग्रेसले माओवादीलाई सरकार चलाउन पनि र्समर्थन गरििदए हुन्छ, केही ब्रि्र“दैन । तर, माओवादीले सरकार बनाउनु पहिले दर्ुइवटा कुरा राम्ररी मनन गर्नु आवश्यक छ । पहिलो, उनीहरूको सेनाको व्यवस्थापन कसरी हुन्छ - यो एउटा गम्भीर मुद्दा हो । किनभने, एउटै राज्यमा दर्ुइवटा सेना कही“ पनि भएको छैन र सम्भव पनि छैन । यसमा माओवादीले लचिलोपन देखाउनर्ुपर्छ ।

अर्को, विस्थापितहरूलाई घर फर्किन दिनर्ुपर्छ र कब्जा गरएिका सम्पत्ति उनीहरूले फिर्ता गर्नैपर्छ । यो नगरेसम्म त नेपाली काङ्ग्रेसले उनीहरूलाई कसरी र्समर्थन गर्न सक्छ - बहुदलीय व्यवस्थामा आइसकेपछि माओवादीहरूमा पनि त परविर्तन आउनुपर्‍यो ।