नेपाली साहित्यमा कहिल्यै नउठेका कुरा पहिलोपल्ट म प्रस्तुत गर्दैछु ।" यो एक किसिमको गर्व पनि हो र हा“क पनि । कुनै पनि स्रष्टाले आजको युगमा आफ्ना कुरा यति मच्चाएर र यति हुइ“क्याएर भन्नु हा“क नै हो । सायद यति हुइ“क्याएर नभनेसम्म यसको आवाज पुग्नुपर्ने कानहरूसम्म थुरनि पुग्दैन । यो कुनै शक्तिशाली घुय“त्रो हुइ“क्याएजस्तै हो । जति हुइ“क्याएर बजार्न सक्यो त्यसको थरक र प्रभाव त्यति नै शक्तिशाली र श्रवणीय हुन्छ । सम्भवतः लेखकलाई यही विचारले यहा“ काम गरेको हुनसक्छ । गोविन्दराज भट्टर्राई सिद्धान्त र समालोचनाको आफ्नो पछिल्लो कृति उत्तरआधुनिक विमर्शमा यसरी छताछुल्ल पोखिएका हुन् ।
हरेक परविर्तनहरू समयजस्तै तीव्र बेगवान छन् । जो समयको परविर्तनस“ग बग्न सक्तैन, त्यसले विकास र विस्तारको नवीनतम अनुभूति प्राप्त गर्न सक्तैन । राजनीति र सामाजिक परविर्तनस“गस“गै कला-साहित्यका सिद्धान्त र प्रयोगले पनि असीम फड्को मारेको हुन्छ । यसलाई आत्मसात् र समायोजन गर्दै हरेक स्रष्टाले आफ्नो अस्ितत्व र पहिचानलाई जीवन्त बनाउन सक्छ ।
यसै विचारको मियोमा उभिएर भट्टर्राईले यो कृति रचेका हुन् । यसमा उनले समग्र सिर्जनात्मक विधाहरूको बिस्कुन फि“जाएर तिनमा भएका चामल, बिया“ र घुनहरूको पृथकीकरण र व्याख्यान प्रस्तुत गरेका छन् । स्वभावतः यसमा चामलको बाहुल्य र बिया“-घुनको मात्रा कम छ । उत्तरआधुनिकताको कसीमा नेपाली रचनाहरूलाई घोटेर तिनको विश्लेषण गर्दा उनले चामललाई बढी प्राथमिकता दिनु उचित हो पनि  ।
कृति सात परच्िछेद र ५४ खण्डमा विभक्त छ । जस अर्न्तर्गत उत्तरआधुनिकवादमाथि कलम चलाउने नेपाली स्रष्टाहरूको परिचयात्मक टिप्पणी प्रस्तुत गरएिको छ । यस क्रममा देवकोटा, समदेखि शङ्कर लामिछाने हु“दै उनी पछिल्लो पुस्ताका शारदा सुब्बा र शिवानीसिंह थारूसम्मका कृतिहरूमा बगेका छन् । यति मात्र होइन, उनले यसमा प्रदीप नेपाल, भागीरथी श्रेष्ठ, सनत रेग्मी, लैनसिंह बाङ्देल, डायमनशमशेर राणाका कृतित्वलाई पनि नमन गरेका छन् । ज्याक अताली, हेलेन सिक्सुदेखि ज्याक डेरडिा र मिसेल फुकोसम्मलाई कोट्याउन भ्याएका छन् । यी विदेशी साहित्यकारहरूस“ग तुलनात्मक विश्लेषण गर्दै भट्टर्राईले उत्तरआधुनिकताको चस्मालाई यी पुराना स्थापितकै लहरमा किशोर हस्ताक्षरहरूतर्फपनि सावधानीपर्ूवक घुमाउने जमर्को गरेका छन् ।
उनले कविता, आख्यान, निबन्ध, चित्रकला, संस्मरण र नाटक आदि सबै विधाहरूको चिरफार गर्न भ्याएका छन् । उत्तरआधुनिक विमर्शमा उनले स्वदेशभित्रका मात्र होइन, विदेशमा बसेका नेपाली र्सजकहरूलाई पनि चर्चा गरेका छन् । यस कृतिमा उनले नेपाली सिर्जनशीलताका गौरवशाली गाथाहरूलाई विस्मृतिको धङ्घङेबाट झिकेर आजको सापेक्षित मोडमा ल्याएर पाठक र समालोचकहरूलाई मज्जाले सम्झाएका छन् । र, ओझेल परेका आजका पुस्ताका सशक्त सिर्जनाहरूलाई पढ्न झकझक्याएका छन् । यो नै उनको शक्तिशाली घु“यत्रो हो । उनले कसैलाई छाडेका छैनन् । मुकेश मल्ल, हररिाज भट्टर्राई, देश सुब्बा, मिजास तेम्बे, काङमाङ नरेश र होम सुवेदीलाई पनि आफ्नो वादमा ढालेर उनीहरूका कृतिमाथिको फलाफल खुट्याएका छन् ।
यो कृति पढ्दा उत्तरआधुनिकताको राम्रो ज्ञान त हुन्छ नै । यसबाहेक नेपाली सिर्जनामा लागेर बेग्लै धार र समयचेतनामा आफ्ना कलमका निबहरू खियाउने लेखकहरूका वैशिष्ट्यलाई पनि भट्टर्राईको लेखनीले न्याय गरेको छ । यो एउटा कृति पढेर समग्र नेपाली साहित्यमा आदिदेखि आजसम्म भित्रिएका नवीनतम प्रयोग र बान्कीहरूको साङ्गोपाङ्गो प्रस्तुतिको अध्ययन गर्न सकिन्छ ।
यसमा उनले आफ्ना अधिकांश भूमिकाहरूलाई समेटेका छन् । हुन त उनका भूमिकाहरू पढ्दा उनी कृतिभन्दा त्यसस“ग गा“सिएका अङ्ग्रेजी साहित्यलाई बढी केन्द्रमा राखेर कलम चलाउ“छन् भन्ने अनुभूति हुन्छ । तर, त्यसले पनि विश्वसाहित्यमा आज चलेका प्रयोगहरूको धेरथोर अध्ययन गराउ“छ ।
समष्टिमा यो सिद्धान्त र समालोचनाको गाथा हो । तर, पढ्दा बढो रोमाञ्चक मोडतिर घचेड्दै जान्छ । सामान्य विद्यार्थीदेखि समालोचनाका पण्डितसम्मलाई एकरसको आनन्द प्रदान गर्छ । सुरुमा भट्टर्राईको 'नेपाली साहित्यमा कहिल्यै नउठेका कुरा पहिलोपल्ट म प्रस्तुत गर्दैछु' भन्ने भनाइले दा“तमा अभिमानको ढुङ्गा बिझेजस्तो अनुभव हुन्छ । तर, पुस्तकका पन्नाहरू पल्टि“दै जा“दा त्यो ढुङ्गा वास्तविकताको रसिलो चमेना हुनपुग्छ । यसमा प्रयुक्त कृष्णराज अधिकारीका रेखाचित्रहरूले यस्तो चमेनास“ग कोकाकोलाको तृप्ति प्रदान गर्छन् ।
रमण घिमिरे

सर वाल्टर स्कटको ऐतिहासिक उपन्यास इभानहोए फेर िपढ्दैछु । हुन त यो बेलायती कथामा आधारति उपन्यास हो । तर, युरोप, अमेरकिा र अस्ट्रेलियामा अझै यसलाई रुचिसाथ पढ्ने गरएिको छ । अङ्ग्रेजी भाषा-साहित्यमा बेलायती लेखक स्कटको सम्मानित स्थान छ । उनका रोबवे, द लेडी अफ द लेक, वाभरलेलगायतका किताब पनि चर्चित छन्  ।
धेरैपटक पढेर हो कि किन हो, इभानहोए मलाई धेरै महत्त्वपर्ूण्ा उपन्यास लाग्छ । सन् ११९४ को त्यसै घटनाबाट इस्लाम धर्मावलम्बीहरूलाई आतङ्ककारी देख्न थालिएको हो । जर्मनी, अमेरकिा, ब्रिटेनका रोमन क्याथोलिकहरूमा अझै यसको धेरथोर प्रभाव छ । मुस्िलमलाई मार्‍यो भने धर्म हुन्छ भन्ने अन्धविश्वास छ कतिपयमा । र्
इश्वरका नाममा नरहत्याको नारा एकताका निकै चल्यो । अहिले यो नचाहिने कुराजस्तो पनि लाग्छ । तर, घोडा चढेर मुसलमानहरूलाई मार्न क्रुसेडमा दौडने धर्मभीरुहरू अझै होलान् । हजार वर्षघिको त्यस घटनाले पश्चिमा र मुस्िलमको मानसिक द्वन्द्व स्पष्ट देखाउ“छ  । यस उपन्यासमा थुप्रै पात्रहरू छन् । जस्तो- लेडी रोवेना, राजा रचिार्ड, युवराज जोन आदि ।
तिनै स्कट, एलेक्जेन्डर डुमस, भिक्टर ह्युगोको रोमान्सेली लेखनबाट प्रभावित अएन रान्डको फाउन्टेनहेड र एटलस स्रुग्ड पनि मलाई रुचिकर लाग्छन् । रुसी मूलकी अमेरकिी रान्ड उपन्यासकार एवम् दार्शनिक हुन् । उनका दुवै उपन्यास वेस्ट सेलर हुन् । अहिले पनि अमेरकिाको सामाजिक, आर्थिक, व्यापारकि एवम् अन्तर्रर्ााट्रय नीतिहरू उनकै दर्शनमा आधारति छन् । उनी आख्यानका सहारामा आप\mनो दार्शनिक विचारहरू र्छलङ्ग पार्न सफल छिन् ।