चाकडीमा भ्याइनभ्याई

वरिष्ठ प्रहरी अधिकृतहरु माओवादी नेताका घरदैलोमा

सुजित महत

करिब तीन साताअघि कैलालीबाट संविधानसभा सदस्यको निर्वाचन जितेर र ाजधानी आइर हेका सुदूर पश्चिमका माओवादी नेता लेखर ाज भट्टको स्वागत गर्न विमानस्थल पुग्नेहरूको लाममा नेपाल प्रहर ीका पर्ूवमहानिर ीक्षक मोतीलाल बोहर  ालाई देख्दा त्यहा“ तैनाथ प्रहर ीहरू छक्क पर े । त्यसदिन बोहर ा आफ्नी छोर ी, जो सशस्त्र प्रहर ी अतिरि क्त महानिर  ीक्षक -एआईजीपी सनतकुमार बस्नेतकी पत्नी हुन्, का साथ पुष्पगुच्छासहित विमानस्थल पुगेका थिए । २०४९ सालमा तत्कालीन महानिर ीक्षक र त्नशमशेर र ाणालाई पदावधि सकिन दर्ुइ वर्षगावै हटाइएपछि बोहर ा उक्त पद पाउन सफल भएका थिए । कार्यकालको अन्ततिर नेपाल प्रहर ीमा महानिर्देशक पद सिर्जना गर ेर  जागिर लम्ब्याउने असफल प्रयासपछि र ाजनीति गर्न काङ् ग्रेसमा प्रवेश गर ेका उनी र ाजा सक्रिय र ाजनीतिमा कुदेपछि कट्टर  र ाजावादी भएका थिए । अहिले भने उनी छोर ीज्वाइ“का लागि र ाजावादीहरूलाई छाडेर माओवादीहरूस“ग नजिकिने प्रयास गरि  र हेका छन् ।

सेनाबाट सशस्त्र प्रहर ीमा प्रवेश गर ेका उनका ज्वाइ“ बस्नेत पनि ससुर ाले जस्तै आफूभन्दा वरि ष्ठ तीन जना डीआईजी श्यामकृष्ण कर्माचार्य, किशोर कुमार लामा र नार ायण पाण्डेलाई पछि पार्दै १४ महिनाअघि एआईजी बन्न सफल भएका थिए । हाल बस्नेतभन्दा वरि ष्ठतामा माथि र हेका एआईजीद्वय र ोहित थापा र अमर  नेम्वाङले आगामी भदौ महिनाभित्र अवकाश पाउने भएकाले उनी सम्भवतः आगामी महानिर ीक्षक -आईजी) पनि हुन् । "शक्तिकेन्द्र रि झाएकै भर मा वरि ष्ठलाई उछिनेर बस्नेत महानिर ीक्षकको दौडमा अघि भएका हुन्," सशस्त्रका एक वरि ष्ठ अधिकृत भन्छन्, "परि वर्तित शक्तिकेन्द्रका आडमा समकक्षीले त्यसैगर ी ज्वाइ“लाई पनि पछि पारि देलान् भन्ने पिर लो बोहर ालाई हुन सक्छ ।"

प्रहर ी अधिकार ीहरूले माओवादीस“ग सम्बन्ध गा“स्न थालेको त यो एउटा उदाहर ण मात्रै हो । यतिबेला नेपाल प्रहर ी र सशस्त्र प्रहर ी दुवैका अधिकृतहरूको ठूलै भीड र ाजधानीमा माओवादी नेताहरूका निवासको चक्कर लगाइर  हेको छ । कतिसम्म भने नेपाल प्रहर ीका एक वरि ष्ठ अधिकृत माओवादी नेताकहा“ धाउनेहरूका बार ेमा एउटा र ोचक प्रसङ्ग नै सुनाउ“छन् । भन्छन्, "भावी गृहमन्त्रीका रूपमा एउटाको नाम चल्छ, साथीहरू त्यतैतिर कुद्छन्, अर्कोदिन अर्कोको नाम बाहिर आएपछि उतै भीड बढ्छ ।" जस्तो, सुरुमा र ामबहादुर थापा 'बादल'को नाम चलेपछि प्रहर ी अधिकृतहरूको भीड त्यतैतिर लाग्यो । तर , हल्लामा अहिलेका सूचना तथा सञ्चार मन्त्री कृष्णबहादुर महर ाले उछिनेपछि उनको निवास धाउनेको चाप बढ्यो । फेरि वर्षान पुन 'अनन्त'को चर्चा चलेपछि प्रहर ी अधिकृतहरू पुष्पगुच्छासहित उनको निवासमा पुग्न थालिहाल्ो ।

प्ा्रहर ी अधिकृतहरूको भीड लाग्नेमा भावी गृहमन्त्रीका रूपमा चर्चित माओवादी नेता मात्र छैनन्  । कतिपयले आफ् नै जिल्ला-क्षेत्रका माओवादी नेतालाई वैसाखी बनाउने प्रयास पनि गरि र हेका छन् । सिर ाहा, धनुषातिर  घर भएका केही अधिकृतहरू मातृका यादवकहा“ धाइर हेका छन्  । अधिकांश अधिकृतहरूको काङ्ग्रेस, एमाले र र ाजावादी नेताहरूसित मात्र सर्म्पर्क र हेकाले माओवादीका उच्च नेतासित सम्बन्ध बनाउन सानातिना नेताहरूको पनि उनीहरूले सहार ा लिनुपर  ेको छ ।

माओवादी नेतागणलाई रि झाउन सक्रियहरूको सूचीमा एआईजीसम्मका प्रहर ी अधिकृतहरू छन् । उच्च अधिकृतमध्ये कतिपयले अध्यक्ष प्रचण्डसम्म पहु“च बनाउने प्रयास गरि  र हेका छन् । स्रोतका अनुसार नायब महानिर ीक्षकद्वय केबी र ाना र प्रकाश कु“वर ले पटकपटक नया“बजार को चक्कर काटे पनि प्रचण्डको भेट पाउन सकेका छैनन् । अशोक श्रेष्ठलगायतका केही पर्ूवप्रहर ी अधिकृतहरूले प्रचण्डसित भेटघाट गर्न भ्याइसकेका छन् । त्यसमा विगतमा लामो समय र ाजदर बार मा बिताएका पर्ूवअधिकृतहरू र हेको स्रोतको दाबी छ । यसबाहेक कतिपय उच्च अधिकृतहरूले माओवादी नेतृत्वलाई दैनिक टेलिफोनमार्फ मुलुकको अवस्था 'ब्रिफिङ्' गर्ने गर ेका छन् ।

चाकडीमा पछि नपर्न मोफसलमा कार्यर त अधिकृतहरू पनि बिदा लिएर धमाधम र ाजधानीमा नेताको घर डेर  ा चहार्दैछन् । भनिन्छ, च्ााकडी कसैलाई पनि अप्रिय हुु“दैन  । त्यसैले त यो प्रवृत्ति निरुत्साहित भएको छैन । आफ्नो क्षेत्रमा बिदा लिई र ाजधानी जान चाहने अधिकृतहरूको लाइन लागेको स्वीकार्दै मध्य क्षेत्रका प्रहर ी नायब महानिर  ीक्षक -डीआईजी) किर ण गौतम भन्छन्, "तर , उनीहरूले निर्वाचनका बेला खेपेको तनावपछि ताजगी पाउन बिदा लिएका हुन् ।" उनले थपे, "त्यसमध्येका केहीको नियत अर्कै नहोला भन्न सकिन्न ।" द्वन्द्वकालमा माओवादीको कालो सूचीमा परि एको छ कि भन्ने पिर लो केही अधिकृतमा पाएको डीआईजी गौतमले बताए ।

महानगर ीय प्रहर ी आयुक्तको कार्यालयमा कार्यर त एक अधिकृत हिजो चाकडी-चाप्लुसीकै भर मा सरुवा-बढुवामा हात माथि पार्न सफल अधिकृतहरू अहिले माओवादी रि झाउन सक्रिय भएको टिप्पणी गर्छन् । "गलत तरि काले माथि पुगेको हु“दा अहिले माओवादीस“ग डर ाउनेमा त्यस्तै समूह छ," उनी भन्छन् । जस्तो- गृहमन्त्री कृष्ण सिटौलासित नाता-सम्बन्ध गा“सेर फाइदा उठाइर हेका एसएसपी भीष्म प्रर्साईं यतिबेला माओवादीसित सम्बन्ध जोड्न मरि हत्ते गरि र हेका छन् । सामान्यतया वरि ष्ठ अधिकृतहरूलाई एक ठाउ“मा एक वर्षमात्र बहाल गरि ने भए पनि प्रसार्इं उनैले र ोजेको महानगर ीय ट्राफिक प्रहर ी कार्यालयमा दर्ुइ वर्षेखि र हेर गृहमन्त्री सिटौलाको अघोषित सल्लाहकार को भूमिकामा छन् ।

नेपाल प्रहर ीमा एसएसपीको पदावधि छ वर्षहुन्छ  । पदावधि थप गर्न सकिने प्रावधान भए पनि अहिलेसम्म त्यो कार्यान्वयन भएको थिएन । तर , पदावधि पूर ा हुन लागेका अर्जुनजङ्ग शाहीलाई बढुवा गर्न खाली ठाउ“ नभएपछि गृह मन्त्रालयले छ महिनाअघि उनको पदावधि थप्ने निर्ण्र्ाागर्‍यो । पदावधि थप गर्ने निर्ण्र्ााप्रहर ीको इतिहासमा पहिलोपटक शाहीको हकमा प्रयोग भएको हो । अहिले उनी पनि माओवादी रि झाउने कसर तमा रहेको स्रोतहरू बताउ“छन् ।

त्यस्तै, दोस्रो जनआन्दोलन-२ दबाएको अभियोगमा एआईजी र ाजेन्द्रबहादुर सिंहलाई पदमुक्त गर्न गुटबन्दी गर्ने समूहका अधिकृतहरू पछिल्लो समय माओवादीसित र ाम्रो सम्बन्ध भएको भनिएका सिंहले बदला लिने हुन् कि भन्ने चिन्ताले पनि माओवादी नेतृत्वसित हिमचिम बढाउन प्रयासर  त छन् । माओवादीले एक वर्षघि गृहर ाज्यमन्त्रीका रूपमा प्रस्ताव गर ेको भनिएका सिंहको भूमिका माओवादीले गृह मन्त्रालय सम्हाल्न पाएमा निर्ण्ाायक हुने एकथर ी प्रहर ी अधिकृतहरूको अनुमान छ ।

र ाजनीतीकर ण र गुटबन्दी

पञ्चायतकालमा प्रहरी प्रमुखहरूको र ाजा वा दरबार संयन्त्रसित सोझो सर्म्पर्क हुने भएका कार ण अरू र ाजनीतिज्ञको हस्तक्षेप कम थियो । र ाजासित सोझै सर्म्पर्कका कार ण खड्गजित बर ाल, दर्ुलभकुमार थापालगायतका आईजीले गृहमन्त्री र दर बार कै शक्तिशाली सचिवका दबाब अटेर गर्ने हैसियत र ाख्थे । तर , पञ्चायतको पछिल्लो समयमा सङ्गठन प्रमुखमाथि दर बार का आसेपासेहरू हाबी हुन थालिसकेका थिए । डीबी लामा र हेमबहादुर सिंह प्रमुख ह“ुदा सङ्गठनमाथि बाहिर ी शक्तिकेन्द्र हाबी हुने क्रम सुरु भइसकेको थियो  ।

जानकार हरूका भनाइमा ०४६ सालपछिको पहिलो निर्वाचित सर कार ले तत्कालीन आईजी र त्नशमशेर र ाणालाई पदमुक्त गर ी मोतीलाल बोहर ालाई महानिर ीक्षक बनाउने निर्ण्र्ाााटै प्रहर ीमा र ाजनीतीकर णको सुरुवात भएको हो । ३२ वर्षसेवा अवधि पूर ा भएपछि अवकाश पाउने कानुनी प्रावधानलाई घटाएर  र ाणालाई पदमुक्त गर ी बोहर ालाई आईजी बनाएपछि पुनः सेवा अवधि ३२ वर्षकायम गरि एको थियो । छोर ाको विवाहका लागि प्रहर ी महानिर ीक्षकका नाममा निम्तोसमेत वितर ण गरि सकेका र ाणाको बिदाइलाई कतिपय प्रहर ी अधिकृतहरू सङ्गठनको अधोगतिको सुरुवात ठान्छन् । अपमानजनक बिदाइको दर्ुइ महिनामै हृदयघाटबाट र ाणाको निधन भएको थियो ।

र ाणाको पदमुक्तिपछि बढुवा हुन र पदमा टिक्न मात्र होइन, आकर्ष ठाउ“मा सरुवा हुन पनि शक्तिकेन्द्र रि झाउने पर म्पर ा सुरु भयो । पदावधि चार वर्षहुने भए पनि र ाणापछिका आईजीमा असुर क्षाभाव र हन थाल्यो, जसका कार ण उनीहरू र ाजनीतिक शक्तिकेन्द्रलाई रि झाउन नाजायज सम्झौता गर्न थाले । बोहर ा स्वयम् आफ्नो कार्यकालभरि  र ाणाको नियति भोग्नुपर्ने चिन्तामा र हेको त्यसबेलाका एक वरि ष्ठ अधिकृत ब्ाताउ“छन् । नेकपा एमालेको नौमहिने कार्यकालमा उनले तत्कालीन गृहमन्त्री केपी शर्मा ओलीको तारि फ गर ेर थाकेनन् । यतिसम्मै भनिदिए कि, "गृहमन्त्रीको मुखमा सर स्वतीको वास छ ।"

एमाले शासनमा तत्कालीन गृहमन्त्री वामदेव गौतमले ०५३ चैतमा आईजी बनेको एक महिनामै अच्युतकृष्ण खर  ेलको सरुवा गर ेर ध्रुवबहादुर प्रधानलाई ल्याएपछि प्रहर  ी 'फोर्स' नै दर्ुइ गुटमा विभाजित भयो । त्यसको एक महिनापछि भएको स्थानीय निर्वाचनमा प्रहर ी बलको दुरुपयोग गर ेको आर ोप गौतममाथि लाग्दै आएको छ । तर , सत्तामा काङ्ग्रेसको फिर्तीस“गै खर ेल पुनः आईजी बनाइए । प्रहर ीभित्रको गुटबन्दी दोस्रो जनआन्दोलनपछि पनि जार ी र ह्यो । बोहर ाले सुरु गर ेको समयअगावै कर्ुर्सर्ीीत्याउन खोज्ने खेल तथा खर  ेल-प्रधान प्रकर णपछि सुरु भएको गुटबन्दी अद्यापि जार  ी छ ।

जड कोइर ाला

संविधानसभा निर्वाचनपछि प्रहर ी अधिकृतहरूको माओवादी नेता-चाकडीप्रति प्रधानमन्त्री गिरि जाप्रसाद कोइर ालाले नै चासो देखाए । उनले आईजीलाई बोलाएर ै आपत्ति जनाएका र त्यसो नगर्न मातहतका अधिकृतहरूलाई निर्देशन दिन भनेका थिए । तर , प्रहर ीलाई यो हदमा जान बाध्य बनाउन काङ्ग्रेस र त्यसमा पनि कोइर ाला परि वार नै बढी जिम्मेवार  र हेको प्रहर ी अधिकृतहरूको भनाइ छ । विभिन्न शक्तिकेन्द्रमार्फ प्रहर ीमा अनुचित दबाब कायम र ाख्ने प्रवृत्ति उनकै नेतृत्वको सर कार को पालामा फस्टाएको हो । खुमबहादुर खड्का गृहमन्त्री हु“दा ठाडो आदेशका भर मा र ाष्ट्रिय अनुसन्धान विभागमा जागिर खाएका नेविसङ्घका कार्यकर्तालाई ०५८ सालमा नेपाल प्रहर ीमा निर ीक्षक -इन्स्पेक्टर ) बनाएका थिए । पछिल्लो समयमा द्वन्द्वकालका भगौडा प्रहर ीमध्ये काङ्ग्रेसनिकटकालाई अहिलेका गृहमन्त्री सिटौलाले जागिर मा पुनःबहाली गर ेर  इमानदार प्रहर ीको मनोबल गिर ाउने काम गर े ।

शक्तिकेन्द्र रि झाउन पायक पर्ने भएकाले वरि ष्ठ अधिकृतहरूको र ोजाइमा उपत्यकापछि पर्ूव क्षेत्र पथ्र्यो । डीआईजी तहमा प्रहर ीमा पर्ूव क्षेत्र सरुवा भएपछि एआईजी हुने पक्कापक्कीजस्तै हुन्थ्यो, दुवै प्रहर  ीमा । खासगर ी कोइर ाला परि वार रि झाउन सजिलो हुने भएकाले पर्ूव क्षेत्रप्रति यस्तो आकर्षा थियो । सनतकुमार बस्नेत पनि पर्ूव क्षेत्रमा र हेकै बेला सशस्त्रको एआईजी भएका थिए । सशस्त्रका डीआईजी ठाकुर मोहन श्रेष्ठ पर्ूव क्षेत्रमा र हेका बेला सुजाता कोइर ालालगायतलाई पटकपटक खाना खान निम्तो दिएर चर्चामा र हे । हाल सुदूर पश्चिम क्षेत्रमा र हेका तिनै श्रेष्ठ शेर बहादुर देउवाको चुनावी दौडाहामा उनको अघिपछि थिए ।

प्रहर ी सङ्गठनमा र ाजनीतिक हस्तक्षेप यति छ कि मन्त्रिमण्डलका सदस्य मात्र होइन, तिनका पीए र आसेपासे पनि प्रहर ीको निर्ण्र्ााप्रक्रियामा हाबी हुन्छन्  । सरुवा-बढुवामा सङ्गठन प्रमुख होइन, बाहिर का शक्तिकेन्द्र निर्ण्ाायक हुने भएकाले अधिकृतहरूको भीडभाड त्यस्तै ठाउ“मा हुने गर्छ । र , सङ्गठन प्रमुख बाहिर ी दबाबसमक्ष लाचार  हुने गर्छन् । तीन महिनानाअघि वीर गन्जमा एउटा कार्यक्रमस्थलबाहिर  एक प्रहर ी निर ीक्षकले आफ् नो सरुवा भएको सुनाउ“दै भने, "तर , म त्यहा“ होइन, अन्यत्रै जान प्रयास गर्दर्ैछु  ।" त्यसको आधा घन्टापछि पुनः भेट हु“दा तिनले प्रधान कार्यालयले गर ेको सरुवालाई आफूले चाहेको ठाउ“मा संशोधन गर ाएको र्सगर्व बताए । आफ्नो जिल्लाका काङ्ग्रेस नेतालाई गुहार ेको भर मा प्रधान कार्यालय उनको सरुवाको ठाउ“मा 'टिपेक्स' लगाई सच्याउन बाध्य भएको थियो ।

केहीअघि एउटा समूहले वीर गन्ज सहर को कमाउ मानिने इनर्वा चौकीमा इञ्चार्ज -नायब निर ीक्षक) बदल्नुपर्ने माग गर्दा प्रहर ीका डीआईजीलेे त्यसो गर्न आफूले नसक्ने जवाफ दिएका थिए । एक प्रहर ी अधिकृतका अनुसार  , बदलीको माग गरि एका तल्लो तहका प्रहर ी भए पनि प्रधानमन्त्रीपुत्रीसित सोझो संवाद गर्नसक्ने भएकाले डीआईजीभन्दा भार ी थिए । पछि तिनलाई एक एसएसपीले आकर्ष ठाउ“मा सरुवाका लागि 'लबिङ्' गर्न र ाजधानी लिएर गएको कुर ा प्रहर ीभित्र चर्चाको विषय भएको थियो ।

यसर ी र ाजनीतीकर ण र गुटबन्दीको सिकार  भएको प्रहर ी सङ्गठन माओवादी सरकारमा पुगेपछि कसर ी सञ्चालन हुन्छ - चाकडी र भनसुनको प्रवृत्तिलाई माओवादीले कसर ी नियन्त्रण गर्छ - सायद, त्यसको सङ्केत माओवादी नेतृत्वको सरकार बनेको केही अवधिमै मिल्नेछ