नेपालबाहिर सानो नेपाल

सन्तोष आचार्य/हङ्कङ्

बोलीचालीमा अहिले पनि दार्जीलिङलाई ७६औ“ जिल्ला भनि“दै आएको छ । त्यसो हो भने हङ्कङ्लाई नेपालको ७७औ“ जिल्ला भने कसो होला - हो, यदि तपाईं हङ्कङ्मा हुनुहुन्छ र यहा“को भौतिक विकासलाई अपवाद मान्ने हो भने तपार्इंले विदेशिएको अनुभव गर्नैपर्दैन । नेपालबाहिर एउटा सानो नेपालको अनुभूति दिन्छ हङ्कङ्ले ।

नेपालका विभिन्न जातजाति, धर्म, भाषा, संस्कृति, भेषभूषा, रहनसहन र गीत-सङ्गीत जीवन्त देखिन्छ हङ्कङ्मा । यहा“का जोर्डन, युनलङ्, चिम सा चर्ुइ, वानचाई, याउमाते, चुनवान आदि सहरमा रहेको नेपाली बस्तीका बाटाघाटामा नेपाली भाषामा नै आफ्ना दुःखसुख साटासाट गर्दै हि“डिरहेका नेपालीहरू प्रशस्त भेटिन्छन्  । र्सार्वजनिक बिदाका दिन तपाईं स्टारफेरी वा भिक्टोरयिा पार्कमा पुग्नुभयो भने बग्रेल्ती नेपाली अनुहारहरू नेपाली लबजमा बरबराइरहेको भेट्न सक्नुहुन्छ ।

नेपालीका रेस्टुरा“ तथा किराना पसलमा गुन्द्रुक, तामा, मस्यौरादेखि सुकुटीसम्म खरदि गर्न त पाउनुहुन्छ नै, त्यही“ घन्किरहेको पाउनुहुन्छ, रेश्मा सुनुवारको 'मै ठूली भइछु रे...'जस्ता गीतहरू । स्थानीय डिस्को थेकहरूमा नेपाली युवकयुवतीहरू हिन्दी र अङ्ग्रेजी गीतहरूमा मात्र होइन, नेपाली गीत 'च्याङ्वा हो च्याङ्वा...'मा मस्त नाचिरहेको भेट्न मुस्िकल पर्दैन ।

छोयला खान मन लाग्यो कि सेकुवा, कतै तपार्इंको स्वादे ज्रि्रोले भटमास सा“देको खान खोज्यो कि ढि“डो रोज्यो - यी सब हाजिर छन् । यहा“ नेपालीद्वारा नेपालीलाई नै लक्षित गरी वैधानिक रूपमा खोलिएका आधा दर्जनभन्दा बढी रेस्टुरा“हरूले तपार्इंको चाहना पूरा गर्छन् नै । अझ अवैधानिक रूपले खोलिएका दर्जना“ै 'रेष्टुरा“'हरूले नेपाली परकिार मात्र होइन, अवैधानिक रूपले यहा“ छिरेका नेपालीहरूलाई पनि रोजगार दिएर जसोतसो टिक्ने आधार पनि दिएका छन् ।

नेपालमा जस्तै थुप्रै किराना पसलहरू चलाएर बसेका छन् नेपालीहरू । वाईवाई चाउचाउ खाने कि शिखर चुरोट, मुरली मकै खाने कि तितौरा, पुस्टकारी कि गुदपाक- सबथोक पाइन्छ यहा“ । नेपाली क्यालेन्डर चाहियो कि नया“ वर्षो पात्रो, नेपाली गीत-सङ्गीतका चक्का चाहियो कि नेपाली चलचित्रका डीभीडीहरू या नेपालबाट प्रकाशित पत्रपत्रिकाहरू चाहियो, नपाइने केही छैन । अझ मदिराप्रेमीलाई भने गोर्खा बियरदेखि रोयल स्ट् याग हि्वस्कीसम्म छान्न पाउने सुविधा उपलब्ध छ । स्थ्ँानीय नेपाली व्यवसायी सुरज गुरुङका अनुसार, नेपाली समुदायको अत्यधिक बसोवास भएकाले नेपाली वस्तुहरूको हङ्कङ्मा उच्च माग छ । भन्छन्, "नेपाली समुदायका लागि हङ्कङ्-नेपाल पानीप“धेरोजस्तो भएकाले पनि हङ्कङ्मा अधिकांश नेपाली सरसामानहरू सहजै आइपुग्छन् ।"

१७ हजार नेपाली

सरकारी तथ्याङ्क अनुसार जातीय, क्षेत्रीय, वर्ग, पेसा गरी १७ हजार नेपाली अर्थात् 'आईडी होल्डर'हरूको बसोवास छ हङ्कङ्मा । त्यसमा पनि ९८ प्रतिशत त जनजाति समुदायका छन् । यो 'मिनी नेपाल'मा विभिन्न जातजाति र भाषाभाषीले आफ्ना परम्परा, रहनसहन, भेषभूषा र संस्कृतिको उत्तिकै जगर्ेना गरेका छन् । आफ्नो पहिचानप्रति उनीहरू र्सतर्क देखिन्छन् ।

नेपाली नया“ वर्षहोस् वा दस“ै-तिहार, फागु-ल्होसार आदि जस्ता पर्वहरूमा एकअर्कामा शुभकामना आदान-प्रदान गर्न र त्यही मेसोमा खानपिन र नाचगान गर्न चुक्दैनन् नेपालीहरू  । व्यस्त हु“दाह“ुदै पनि आफ्नो कामबाट समय निकालेर यस्ता गतिविधिमा सहभागी हुन्छन् । नेपाली समुदायले आफ्नो बिदाको सदुपयोग कुनै न कुनै रूपमा गररिहेकै हुन्छ । जस्तो ११ मे -वैशाख २९)मा इन्डिया क्लबमा यहा“को तमु प्ये ल्हु सङ्घले आफ्नो चौथो अधिवेशन गर्दैछ भने स्थानीय किरा“त र्राई यायोक्खाले जेठ १२ गते साकेला उभौली पर्व मनाउ“दैछ ।

यहा“का नेपालीहरूलाई भेट्दा यस्तो लाग्छ, उनीहरू हङ्कङे माटोमा बसे पनि नेपालीपनलाई नछाड्ने शपथ खाएका छन् । नेपालीपन जिउ“दै राख्न पराइभूमिमा पराइ हुन नदिएको स्थानीय एभरेस्ट साप्ताहिकका सम्पादक किसन र्राईको अनुभव छ । भन्छन्, "यहा“का नेपालीहरूले आफ् नोपन टिकाइराख्न अथक् प्रयत्न गरेका छन् । यस अर्थमा यहा“ नेपालीहरू अग्रपङ्क्तिमा छन् ।"

खेलकुद, साहित्य, शिक्षा, गीत-सङ्गीत, पत्रकारतिा, खानपिन, भेषभूषा र भाषामा आफ् नोपन त्यागेको छैन हङ्कङे नेपाली समाजले । नेपालको राजनीति, आर्थिक, सामाजिकलगायत सबै गतिविध्रि्रति उनीहरूको मनको तार पनि उत्तिकै जोडिएको छ । अझ यहा“ बसेर उनीहरू नेपालमा आर्थिकलगायतका सहयोग प्रदान गर्न हिचकिचाउ“दैनन् । धरान-हङ् कङ् मञ्चको सक्रियतामा धरानमा निर्माण भएको घन्टाघर यसैको उदाहरण हो ।

सहयोगी सञ्चारमाध्यम

एसियाको उत्कृष्ट पर्यटकीय गन्तव्य मानिने हङ्कङ्मा अल्पसङ्ख्यकका रूपमा रहेका भारतीय, पाकिस्तानी, फिलिपिनी, इन्डोनेसियाली आदिका तुलनामा नेपाली समाजमा आफ् नोपन भेटिन्छ  । नेपालीहरूले आफ्नै प्रयासमा स्थापना गरेका सञ्चारमाध्यमहरू पनि यहा“का नेपालीहरूलाई एक-आपसमा जोड्ने कडी बन्न पुगेका छन् । आर्थिक रूपले खासै फाइदा नभए पनि आफ्नो समय खर्चेर यहा“को नेपाली समाजलाई सूचना र मनोरञ्जन प्रदान गर्दैछन्, यी नेपाली भाषाका सञ्चारमाध्यमहरू । एभरेस्ट साप्ताहिक, सनराइज साप्ताहिक, एचके नेपाल डटकम, नेपाल डट एचके, आलोपालो डटकमजस्ता सञ्चारमाध्यमहरूले नेपालीहरूको सूचनाको तिर्सनालाई मेटाउने र उनीहरूलाई एक सूत्रमा उन्ने प्रयास गरेका छन् ।

यति हु“दाह“ुदै पनि विभिन्न उद्देश्य राखी जातिगत तथा क्षेत्रगत रूपमा यहा“ सयौ“ नेपाली सङ्गठनहरू स्थापित छन् । र, मुख्य उद्देश्यका लागि एक-आपसमा सङ्गठित नहुने संस्कार भने अलि का“डा बिझाउने खालको छ । यहा“ ७० वटाको हाराहारीमा नेपालीका विभिन्न सङ्घसंस्थाहरू छन् । यी संस्थाहरूका बीच छाता सङ्गठन भनेर हङ्कङ् नेपाली महासङ्घ खोलिए पनि त्यसमा आधा मात्र समेटिएका छन् ।

हङ्कङ् नेप्लिज फेडरेसनका पर्ूवअध्यक्ष हेजेन र्राई क्षणिक र सीमित स्वार्थका लागि सानो चित्तसहित संस्था खोल्ने र एउटा संस्थाले अर्कोलाई पटक्कै नगन्ने प्रवृत्तिले गा“जेको अनुभव सुनाउ“छन् । यसैले होला, उद्देश्य अनुरूप संस्थाले गहकिलो काम गर्नसकेको छैन । त्यस्ता संस्थाहरू मङ्की हिल होस् वा ताई मोसान केन्द्र्रीय पार्कमा बार-बे-क्युका साथ मनोरञ्जनमा मात्रै सीमित छन् । यहा“को नेपाली समाजमा कताकता नैतिक मूल्यको ह्रास हुने हो कि भन्ने डर छ । डर त यो पनि छ, चरम स्वार्थ र विचारको सा“घुरोपनले समाज विषाक्त हुने हो वा यहा“को नया“ नेपाली पुस्ता एकलका“टे र असामाजिक हुने हो - आफ् नो सोचाइ र प्रयत्न केवल आफूभित्र सीमित भएर असामाजिक भइदिने हो कि भन्ने भय पनि उत्तिकै छ ।

विदेशी धर्तीमा नेपालीपन बोकेर हि“डेका यहा“का नेपालीहरूमा कताकता एक किसिमको नियास्रोपन पनि भेटिन्छ । त्यसैले उनीहरू सक्दो आफ्नो कर्मथलोलाई नेपालीपनले ढाक्न खोज्छन् । ह“सिलो अनुहारभित्र पनि रोदनका डोबहरू भेटिन्छ । यसैले आफूले भोग्नु र अरूले देख्नुमा फरक पर्दो नै हो । हङ्कङ्का नेपाली महावाणिज्यदूत केशवप्रसाद भट्टर्राईले ७ फेब्रुअरी २००८ मा हङ्कङ्मा आयोजित एउटा बृहत् कविगोष्ठीमा छोटो हङ्कङ् बसाइको उकुसमुकुस यसरी पोखे ः

आफूले आफै“लाई बिर्सर्ेेतो

अनि, आफूलाई मात्र सम्झी बा“की सबैलाई बिर्सर्ेेतो

कोही पलपल सास्तीमा बा“चिरहेछ

कोही हरपल मस्तीमा डुबिरहेछ

अरूको जस्तो पनि हुन नखोजेको

आफ्नैजस्तो पनि बन्न नसकेको

यो कस्तो कस्तो -

तपाईं-हामीले भोगेको अरूले देखेको यो हङ्कङ्  ।