|
सत्ता-चक्रमा मधेस
संविधानसभा निर्वाचनको परि णामले मधेसवादी राजनीतिको भार मा
वृद्धि गर ाइदिएको छ । विगतझ“ै यसपटक पनि क्रान्ति वा आन्दोलन
गर्ने शक्तिलाई जनताले बढी पत्याएको देखियो । जनता तथा कार्यकर्तालाई
साथ लिएर आन्दोलन गर्ने, त्यसैका आडमा सत्तासम्म पुग्ने र त्यसपछि
सत्तालिप्साको विभिन्न खेलमा र म्ने काङ्ग्रेस, एमाले र सद्भावनाहरूलाई
जनताले यसपटक जानीजानी सत्तामा पुग्नबाट र ोक्न खोजेकै हो ।
सिद्धान्तमा अति उग्र तर व्यवहार मा र ाजनीतिकभन्दा आपर ाधिक
गतिविधि ज्यादा गर्दै आएका सशस् त्र समूहहरूको उर्दीलाई आममधेसीले
हावामा उडाइदिए । सशस् त्र समूहको असफलताले क्षणिक हौस् याए
पनि मधेसवादी दलहरू चिन्तामुक्त हुने अवस् था छैनन् । नसोचेको
जनमत पाएपछि माओवादी नेतृत्वलाई थाम्न जति गाह्रो परि र ाखेको
छ, अकस् मात् आइपर ेको सर कार मा सामेल हुने प्रस् तावले मधेसी
दलहरूलाई पनि उत्तिकै 'कन्फ्युज' बनाएको छ । त्यसैले मधेसको
भावी र ाजनीति धेर ै हदसम्म मधेसी जनअधिकार फोर म र तरर् ाई-मधेस
लोकतान्त्रिक पार्टर्ीीे सर कार मा जाने-नजाने निर्ण्र्ााा निर्भर
र हने प्रस् टै देखिन्छ ।
अन्योलको अर्थ
 निर्वाचनमा
मोर्चाबन्दी हुन नसक्दा पछुतो महसुस गरि र हेका मधेसवादी दलहरू
परि णाम आएपछि भने त्यस् तो महसुस गरि र हेका छैनन् । किनभने,
निर्वाचनमा मधेसवादी दलले खास-खास समूहको भोट पाएको देखियो ।
फोर मको भोट ब्याङ्कका रूपमा माओवादीबाट विर क्तिएका अनि पीडितहरू,
युवा जमात र जातीय हिसाबले धेर ैजसो मध्यम जातका मधेसीहरू देखिए
। तमलोपाले प्रौढ, अन्य पार्टर्ीीट व्यक्तिगत कार णले दिक्क
भएकाहरू र जातीय हिसाबले धेर ैजसो उच्च जातका एवम् पर म्पर ावादी
सोचका मत पायो । सद्भावनाहरूले मत सङ्गठन, मुद्दा तथा नेतृत्वको
कार णले नभएर खास-खास ठाउ“का उम्मेदवार हरूको व्यक्तित्व र जातीय
समीकर णको कार णले प्राविधिक विजयी पाएका हुन् ।
यस् तो अवस् थामा पनि मधेसमा ठूलो सङ्ख्यामा
र हेका भूमिहीन, दलित, मजदुर वर्गका भोट मधेसवादी दलहरूले होइन,
बरु माओवादीले नै पाएको छ । यी सब धर ातलीय यथार्थका बाबजुद
अङ्कगणितीय कार णले मधेसवादी दलहरूका अगाडि सत्तायात्राको लोभलाग्दो
प्रस् ताव आएको छ । यसलाई जसले जसर ी व्याख्या गर े पनि मधेसी
समाजको तीतो अनुभवीय यथार्थहरूका आधार मा भन्नुपर्दा मधेसवादी
दलहरूलाई यो प्रस् ताव नकारि हाल्न सजिलो छैन । तर , प्रस् ताव
जति लोभलाग्दो छ, अवस् थाचाहि“ त्यति सहज छैन । किनभने, सत्ता
साझेदार ी माओवादीस“ग गर्नुपर्नेछ, जसबाट कुनै पनि किसिमले पीडित
भएकाहरूमध्ये धेर ै फोर मस“ग आबद्ध छन् । त्यसैले मधेसवादी दलहरू
यतिखेर अन्यमनस् क देखिएका छन् ।
उता माओवादीलाई ज्यानीदुस् मन ठान्ने सशस्
त्र जनतान्त्रिक तरर् ाई मोर्चाका समूहहरू मौका ताकेर बसेकै
छन्, जसलाई नाम मात्रको भए पनि बहाना चाहिएको छ । माओवादीस“ग
सहकार्य गर्ने घोषणा मात्र होस्, र ाज्यविहीनता र खुला सिमानाको
फाइदा लि“दै सशस् त्र समूहहरूले मधेसवादी दलहरूलाई मधेसमै विजयको
वाषिर्कोत्सव मनाउन पनि धौधौ पर्ने अवस् था सिर्जना गरि दिन
सक्छन् । यस् तै विविध कार णहरूले गर्दा मधेसी दलहरू अलमलमा
पर ेको हुनर्ुपर्छ ।
शस् त्रप्रतिको शङ्का
सशस् त्र समूहहरूको उत्पत्ति, विस् तार र क्रियाशीलताको
विश्लेषणले बडो र माइलो तस् िबर प्रस् तुत गर्दछ । माओवादीले
जनयुद्धका क्रममा पहाडी क्षेत्रमा आशातीत सफलता पाइसकेपछि मधेस
ओर्लिंदा उसलाई जनतामा सङ्गठन र त्यसैको बलमा र ाज्यमाथि आक्रमण
गर्न स् वाभाविक हतार ो थियो । त्यही र णनीति अनुसार उसले नेतृत्वका
लागि केही पुर ाना वामपन्थी नेताहरूलाई साथ लियो भने कार्यकर्ताका
रूपमा जोजो आए, ती सबैका लागि ढोका खुला गरि दियो । त्यसको परि
णाम माओवादी स् वयम्लाई सुखद र हेन । किनभने, त्यसर ी आएकाहरूमध्ये
अधिकांश आपर ाधिक पृष्ठभूमिका थिए ।
पहाडी क्षेत्रमा जङ्गली जनावर को आक्रमण र
मधेसमा आपर ाधिक गतिविधिको समस् या नेपाली समाजका पुर ानै घाउ
हुन् । त्यही भएर व्यक्तिगत र सामाजिक सुर क्षाका लागि सर कार
ले लाइसेन्ससहितको हतियार को व्यवस् था गर ेको थियो । माओवादीले
त्यही हतियार लाई आफ्नो शक्तिको सम्भावित स्रोत ठान्यो । र ,
नवप्रवेशी कार्यकर्ताहरूलाई पहिलो जिम्मेवार ी नै हुनेखाने मधेसीहरूका
घर मा भएका लाइसेन्सप्राप्त बन्दुक खोस् ने अनुमति दियो । खुला
सिमानाको छेउमा लगभग निर क्षर र गरि बीले आक्रान्त वर्गको हातमा
जनयुद्धका नाममा बन्दुक थमाएर जथाभावी चन्दा उठाउन छुट दिएर
माओवादीले समाजलाई र ाजनीतीकर णभन्दा आपर ाधीकर णतिर जानमा सघाउ
पुर्यायो । त्यसको लगत्तै कार्यकर्ताहरूबाटै सुर क्षा निकायलाई
गोप्य सूचना दिएको भन्ने आपसी आर ोप-प्रत्यार ोपमा माओवादीले
ठूलो क्षति पनि बेहोर्नुपर ेको थियो ।
लगभग त्यही समयमा व्यक्तिगत र र ाजनीतिक दुवै
कार णले जयकृष्ण गोइतले माओवादी पार्टर्ीीट व्रि्रोह गर ेर पहिलो
मधेसवादी सशस् त्र समूहको गठन गर ेका थिए । तर , र ाजनीतिक पृष्ठभूमिकाका
व्यक्तिहरूको बाहुल्य र हेको उनको सङ्गठन पनि एक र हन सकेन,
चिर ाचिर ामा विभाजित हु“दै गयो । चार वर्षा र ाज्यविहीनता र
खुला सिमानाको भर पूर फाइदा उठाउ“दै मधेसी मुक्तिका नाममा सशस्
त्र समूहहरूले समाजलाई यति ज्यादा आक्रान्त बनाएका छन् कि सामाजिक
र साम्प्रदायिक दुवै किसिमका सद्भाव नर ाम्रर ी भत्किसकेको छ
।
मधेसमा अपर ाध र सीमापारि संर क्षणको पर्याय
भइसकेका अधिकांश सशस् त्र समूहहरूको पछिल्लो समयमा भार तीय गुप्तचर
एजेन्सीहरूस“ग र ाम्रो सम्बन्ध र हेको देखिन्छ । त्यसको प्रमाण
र परि णाम दुवैलाई अभूतपर्ूव तरि काबाट संविधानसभाको निर्वाचनको
सम्पन्नताले देखाएको छ । तर , के मधेसका सशस् त्र समूहहरूको
भूमिका निर्वाचनमा जस् तै होला - निर्वाचनपछि मधेसमा अपर ाध
घटेको छैन, बरु बढेकै छ । तिनको गतिविधि यस् तो नै र हिर हने
हो भने आगामी सर कार -फोर मसहितको -)ले सुर क्षा संयन्त्रको
व्यापक परि चालन गर्ने सम्भावना बढ्दै जानेछ । त्यस् तोमा हालका
सशस् त्र समूहहरूमध्ये नै वा कुनै नया“ समूह जन्मेर झन् बढी
उग्ररूपमा प्रस् तुत हुन र मधेसवादी दलहरूविरुद्ध नै लक्षित
हुन के बेर † त्यसैले हाल सत्तार ोहणमा उत्सुक मधेसवादी दलहरूको
सत्तायात्रा सुखद हुने सम्भावना बलियो देखि“दैन ।
भार त भ्रम
मधेस र भार त दुवैले एकअर्काका बार ेमा केही
न केही भ्रम पालेका छन् । नेपालको र ाजनीतिमा भार तको पुर ानै
वर्चस् ववादी नीति हालसम्म पनि कायम नै छ । नेपालको शक्तिकेन्द्रमा
आफ्नो प्रभाव कायम र ाख्नेतर्फभार तको मुख्य चासो र ह“दै आएकाले
उसको ध्यान जहिले पनि र ाजदर बार र सिंहदर बार मा केन्द्रित
र ह्यो । नेपालको बदलि“दो र ाजनीतिक शक्ति समीकर णमा भार तका
प्राथमिकताहरू पनि परिर् वर्तन हु“दै गएको छ । जस् तो कि ऊ र
ाणाकालमा सिंहदर बार मा, ००७ पछिको दलीय र ाजनीतिमा नेपाली काङ्ग्रेसतर्फ
पञ्चायतकालमा र ाजदर बार तर्फ ०४६ पछि सिंहदर बार र विभिन्न
र ाजनीतिक दलहरूतर्फकेन्द्रित र ह“दै आएको थियो । हाल आएर भारत
कमजोर भइसकेको र ाजदर बार र काङ्ग्रेस, एमालेभन्दा माओवादीतर्फकेन्द्रित
हुन पुगेको छ ।
०४६ सालपछि नेपाली र ाजनीतिमा उपस् िथति मात्र
देखाउन सफल नेपाल सद्भावना पार्टर्ीीति भर ोसाभन्दा पनि भार
तीय पक्षले सहानुभूति देखाएजस् तो थियो । सिंहदर बार को शक्तिसमीकर
ण भत्काउन र बनाउनका लागि चाहिने-नचाहिने सबै ठाउ“मा सद्भावनालाई
प्रयोग गर ेकै हो । तर , भार तको यस चाललाई बुझ्न खोज्नुभन्दा
पनि मधेसवादी र ाजनीतिक दलहरूले र ङ र संस् कृतिको समानताकै
आधार मा भार तस“ग कूटनीतिक निकटता खोज्ने भ्रम पालिर ाखे । अहिले
पनि विगतको सद्भावना शैलीको दलका रूपमा मधेसमा तमलोपा अथवा फोर
म हुने भ्रम भार तले नपालेको होइन । तर , उपयोगवादी एवम् वर्चस्
ववादी चरि त्र र मधेसको धमास देखाएर र ाष्ट्रिय र ाजनीतिमा प्रभाव
पार्ने भार तीय नीतिको विर ोधमा मधेसमा जनमत तयार हु“दै गयो
। नतिजा भार तलाई हेडमास् टर नमान्ने फोर मजस् ता 'सेमी-र्याडिकल
फोर्स'को जन्म हुन पुग्यो । फागुन आन्दोलनताका लैनचौर स् िथत
दूतावासमै बोलाएर सम्झौता गर ाउने भार तको प्रयास सोचे अनुरूप
सफल नभएपछि उसको १५ वर्षेखिको भ्रम चकनाचुर हुन पुग्यो ।
सम्झौताताका अनावश्यक खुट्टा अड्काउने शैलीले
भार तप्रति मधेसको मोह कम हु“दै गएको देखियो । मधेसको भार तप्रतिको
मोहभङ्ग हुनुका अरू पनि कार णहरू छन् । अन्तर्र ाष्ट्रिय समुदायबाट
आलोचना खेपिर हेको भार तले जसर ी संविधानसभा निर्वाचन सम्पन्न
गर ाउनका लागि मधेसवादी सशस् त्र समूहहरूस“ग सा“ठगा“ठ गर ेर
तिनीहरूलाई चुप लगायो र निर्वाचन सकिनेबित्तिकै छोडिदियो, तिनै
समूहहरू अहिले फेरि आफ्नो कार ोबार सुरु गर ेर मधेसी समाजलाई
पुनः आक्रान्त बनाउ“दैछन् । यस् तो अवस् थामा फोर म र तमलोपाले
बुझेको हुनर्ुपर्दछ, माओवादी नेतृत्वको आगामी सर कार मा सामेल
भइएन भने ती सशस् त्र समूहहरू उनीहरूकै विरुद्धमा प्रयोग गरिन
सक्छन् । सम्भवतः यही बाध्यताका कार ण मधेसवादी दलहरूले आफ्ना
मतदाताको इच्छाविपर ीत सर कार मा सामेल हुने लक्षण देखाएका हुन्
।
क्षति नीति
निर्वाचनताका मधेसमा सशस् त्र समूहले केही
गर्न नसकेपछि काठमाडौ“ उत्साहित देखिएको छ । आफूहरू निर्वाचन
जित्न सफल भएपछि फोर म, तमलोपा र सद्भावनाका नेताहरू पनि खुसी
नै छन् । वार्ता गर ाइदिने आश्वासनको भर मा मधेसी सशस् त्र समूहहरू
चुप लागेर बस् लान् भनी सोच्नेहरूको पनि कमी छैन । धेर ैलाई
लाग्दो होला, मधेसवादी दलहरू सर कार मा गए भने मधेसको द्वन्द्व
समाप्त हुनेछ । तर , सामाजिक यथार्थ त्यस् तो देखि“दैन ।
कुनै पनि समाज आन्दोलनका क्रममा स् वाभाविक
चार चर णबाट गुज्रिन्छ । पहिला जाग्छ, त्यसपछि लड्छ अनि थाक्छ
र अन्त्यमा थाम्छ । यस कोणबाट हर्ेदा मधेस जागेको धेर ै भएको
छैन । पुगनपुग दर्ुइ वर्षभएको छ । र , यसमा उसले युद्ध, लडाइ“,
द्वन्द्वको पीडा खासै बेहोरि सकेको छैन । अहिले मधेसी समाजको
एउटा ठूलो हिस् सामा जुझारुपन पनि पलाउ“दैछ । माओवादीको युद्धकालीन
उन्मादको प्रभाव बडो नर ाम्रोस“ग पर ेको छ मधेसी समाजमा । यो
समाज अहिले केही वर्षम्म भए पनि सङ्र्घष्ामा नै र हने सम्भावना
छ । चाहे उसले र ाज्यस“ग लड्न पर ोस् या अरूस“ग । अर्धशिक्षित,
बेर ोजगार ी, गरि बी, भूमण्डलीकर णको प्रभावमा अलमलिएको मधेसको
युवा पुस् ता खुला सिमानाको फाइदा, भार तीयहरूको 'प्रयोग गर
र फाल' नीति अनि भावनात्मक र ाजनीतिको उत्तेजनामा यति नर ाम्रोस“ग
जेलिएको छ कि सर कार को कुनै पनि निकाय वा व्यक्तिलाई र ाज्यकै
प्रतिनिधिका रूपमा शोषकको आर ोप लगाउन पछि पर्दैन । त्यसैले
अहिले मधेसवादी दलहरू जाने भनिएको सत्तालाई त्यहा“को उत्तेजित
पुस् ताले विगतको भन्दा फर क रूपमा हर्ेर्ने सम्भावना छैन ।
माओवादी र अन्यन्त्रबाट पीडित भएर , विर क्तिएर
फोर म र तमलोपातर्फआकषिर्त भएको जमात यिनको सत्तार ोहणस“गै त्यहा“बाट
पनि निर ाश भएर सशस् त्र समूहरूतर्फजानसक्छ । अर्कोतर्फमधेसवादी
दलहरू सर कार मा नगए पनि त्यस् तो जमात चुप लागेर नबस् न सक्छ
। त्यसैले सर कार मा जानुभन्दा भोलिको अवस् थालाई आकलन गर ेर
क्षतिको मात्रलाई न्यूनीकर ण गर्ने नीति लि“दा दल, मधेस र अन्ततः
देशलाई पनि फाइदा हुनेछ । |
